Lisanslı Depo Şirketleri Derneği (LİDAŞDER) tarafından Tarım ve Orman Bakanı Sayın İbrahim YUMAKLI ile Ticaret Bakan Yardımcısı Sayın Volkan AĞAR başta olmak üzere kamu, sivil toplum kuruluşları ve 700’ü aşkın sektör temsilcisinin katılımıyla 16-19 Ocak 2025 tarihlerinde Antalya’da “Türkiye ve Dünyada Lisanslı Depoculuk ve Hububat Piyasaları” konulu kongre düzenlemişti. Kongrede lisanslı depoculukla ilgili tüm sorun ve çözümler tartışılmış; LİDAŞDER adına konuşma ve sunum yapan temsilciler, vizyoner bir bakışla “Lisanslı Depo Üssü Türkiye” konusunu gündeme taşımışlardı.
Peki “Lisanslı Depo Üssü Türkiye” neyi ifade ediyor? Ülkemize ve bölgemize ne sağlayacak?
Jeopolitik olarak Türkiye’yi merkeze aldığımızda dünyada buğday, mısır, arpa, ayçiçeği üretimi ve ihracatında önde gelen ülkeler kuzeyimizde, üretimi yetersiz olduğu için söz konusu ürünleri ithal etmek zorunda kalan ülkeler ise güneyimizde yer alıyor.
Kuzeyimizde yer alan Rusya ve Ukrayna, yaklaşık 30 milyar dolar tutarında 125 milyon ton tarımsal ürünü Karadeniz üzerinden ihraç ediyorlar. Diğer ülkeleri de dahil eder isek Türkiye üzerinden yılda 100 milyon ton civarında tarımsal ürün, kuzeyimizdeki ülkelerinden diğer dünya ülkelerine ihraç ediliyor.
Ancak savaş koşulları ve olumsuz iklimsel şartları nedeniyle ihracatta ürün teslimatları zaman zaman aksayabildiği gibi, alıcıların istediği kalitede ürünü teslim alamaması, satıcıların ürün bedelini tahsil edememesi gibi sorunlar yaşanabiliyor. Bu sorunlar da dünya hububat piyasalarını doğrudan etkileyebiliyor.
Her sorunu bir fırsata dönüştürme anlayışıyla değilse de bölgenin merkezinde yer alan ve dünyada lisanslı depoculuğu en iyi uygulayan bir ülke olarak, bölgemizde gerçekleşen tarımsal ürün ithalat/ihracatından daha fazla gelir elde edebilir ve dünya hububat piyasalarında etkin bir aktör haline gelebiliriz diye düşünüyorum.
Peki bu nasıl olacak?
Türkiye’nin Trabzon, Samsun, Karasu, Tekirdağ, Bandırma, İzmir, Mersin ve İskenderun gibi ihracata yönelik önemli limanları var. Bu limanlarda antrepo ve adi depolar olmak üzere 5 milyon ton civarında depo mevcut. Ayrıca yurt içinde bugün itibariyle 14 milyon ton kapasiteli lisanslı depo var. İlk etapta yurt içinde ve limanlarda mevcut 19 milyon ton kapasiteyi, “Lisanslı Depo ve Antrepo” statüsüne dönüştürecek mevzuat değişikliği yapılmalıdır. Akabinde sistemin oturmasıyla belirttiğim limanlara ilave 11 milyon ton depo yapılmasıyla toplam Lisanslı Depo ve Antrepo kapasitesinde 30 milyon tona ulaşabiliriz.
Buna paralel Türkiye Ürün İhtisas Borsası (TÜRİB) ve diğer kurumlar yurt içi ve yurt dışında işlem yapılabilecek şekilde yapılandırılarak, yurt içi yani lisanslı depodaki millileşmiş ürünler Türk Lirası, yurt dışı yani antrepodaki millileşmemiş ürünler dolar bazlı işlem görecek şekilde planlanmalıdır.
Bu sayede mevcut lisanslı depolar ve limanlardaki antrepolar, yeni sistem kapsamında Lisanslı Depo ve Antrepo statüsüne dönüşerek; yurtiçi ve yurt dışından ürün teslim alabilecek ve Elektronik Ürün Senedi (ELÜS) düzenleyebilecek hale gelecektir.
Sistemin kurulmasıyla birlikte, kuzeyimizde yer alan ihracatçılar ürünlerini Türkiye’deki Lisanslı Depo ve Antrepolara teslim ederek Elektronik Ürün Senedi (ELÜS) alabilecekler ve ELÜS karşılığı dolar bazlı kredi kullanabilecekler, diledikleri zaman da TÜRİB üzerinden elektronik ortamda satış yaparak ürün bedelini yine dolar olarak güvenli bir şekilde tahsil edebileceklerdir.
Güneyimizde yer alan ithalatçılar ise miktar ve kalitenin güvence altına alındığı Lisanslı Depo ve Antrepodan ihtiyacı kadar ürünü TÜRİB üzerinden hiçbir aracı olmaksızın elektronik ortamda dolar üzerinden satın alabilecekler, kredi kullanabilecekler, yeniden satabilecekler veya ürünü depodan çekerek istediği Ülkeye gönderebileceklerdir.
Bu sistem sayesinde, 30 milyon ton kapasiteli Lisanslı Depo ve Antrepoda yıl boyu sağlanacak sirkülasyon ile TÜRİB’te 60-70 milyon ton ürün işlem görebilecektir. Zamanla Vadeli İşlem Piyasalarının kurulmasıyla sistem daha da gelişecek, işlem hacmi bu rakamların çok üzerine çıkabilecektir.
Bu kapasitedeki ürünün döviz bazında yurt içindeki bankalar üzerinden alınıp satılması ve transfer edilmesinin sağlayacağı döviz girişi göz ardı edilemez düzeydedir sanırım.
Ayrıca, bu sistemle yurt içi ve limanlardaki lisanslı depo ve antrepoların doluluk oranları artacak; bu miktardaki ürünün nakliyesi, yükleme/boşaltması, depolanması, analizi gibi işlemler sonucunda sektör daha fazla gelir sağlayacak, yurtiçi yatırımlar ve istihdamı önemli ölçüde artacaktır.
Ülkemizde özel sektör DIR kapsamında hububat ithalatı yapmakta ve karşılığında mamul madde ihracatı gerçekleştirmektedir. Bu sektör, fabrikalarına yakın yerlerdeki lisanslı depo ve antrepolardan millileşmiş veya millileşmemiş ürünü, dilediği anda ve dilediği miktarda, aracı olmaksızın elektronik ortamda satın alabilir hale gelecektir.
Diğer taraftan TMO, piyasa regülasyonu amacıyla genelde her yıl buğday, mısır ve arpa ithalatı yapmakta; bazı dönemlerde ise ihracat gerçekleştirmektedir.
Bu sisteme geçilmesi halinde TMO, yurt içi piyasa fiyatlarının yükselmesi durumunda ihale yapmaksızın lisanslı depo ve antrepolardaki millileşmemiş ürünü elektronik ortamda hızlı bir şekilde satın alarak ithalat yapabilecek ve eş zamanlı olarak elektronik ortamda iç piyasaya satışa açabilecektir. İç piyasanın ürünün tamamını satın almaması halinde ise aynı yöntemle ürünü yeniden yurt dışına satabilecektir.
Aynı şekilde, arz fazlalığına bağlı olarak yurt içi piyasa fiyatlarının düşmesi durumunda çiftçileri koruma amaçlı olarak lisanslı depo ve antrepolardaki ürünü elektronik ortamda satın alabilecek, gerekirse yine elektronik ortamda yurtiçi ve yurt dışına satabilecektir.
Bu sayede TMO, fiziki olarak stok taşımaksızın, TÜRİB platformu üzerinden lisanslı depo ve antrepolardan elektronik ortamda yapacağı alım, satım, ithalat ve ihracat işlemleriyle piyasayı daha hızlı ve etkin bir şekilde düzenleyebilecek; muhtemel spekülasyonların önüne geçebilecektir.
Tabi bu sisteme geçilmeden önce, mevcut lisanslı depoların daha kurumsal bir yapıya kavuşturulması; ürün miktarı ve kalitesini güvence altına alacak ilave tedbirlerin alınması ve sistem kapsamındaki ürünlerin T.C Devleti güvencesinde olduğunu dünya kamuoyuna anlatmamız gerekiyor ki “Lisanlı Depo Üssü Türkiye” olalım.
Zor mu? Bence değil. Bu konuyu her platformda tartışırım. Ancak önce hepimizin buna inanması gerekiyor.
2026 yılının sağlık, başarı getirmesi dileğiyle, kalın sağlıcakla…
22.12.2025/Ankara
Hikmet ÖZKAN
hikmet@tokay.com.tr