Sorunun cevabı baktığımız tarafa göre değişiyor tabi ki. Lisanslı depolar yetersiz derken lisanslı depolara ürün teslim eden mudiler yeterli diyeceklerdir. Ama burada sistemin uygulayıcısı Ticaret Bakanlığının vereceği karar geçerli.
Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Yönetmeliği, Fire başlıklı Madde 31’de “ (1) Depolanmak üzere kabul edilen ürünün aynı miktar ve kalitede geri verilmesi esastır. Ancak, nitelik, çeşit, tür, depolama süresi ve koşulları ile iklim veya bölgesel ya da diğer bazı etkenlere göre üründe doğası gereği değişen oranda fire olabilir.” deniliyor.
2022 yılında Lisanslı Depo Şirketleri Derneği (LİDAŞDER)’in yaptığı teknik çalışmayı resmi olarak Ticaret Bakanlığına sunması ve Bakanlığın da değerlendirmesiyle 28.06.2022 tarihinde mevcut yönetmelikte yapılan değişiklikle Ticaret Bakanlığı web sayfasında mevcut “Hububat, Baklagiller ve Yağlı Tohumlar Lisanslı Depo Fire Tarifesi” her ne kadar önerilen seviyede ve sürede olmasa da uygulanmaya başlandı ve aynı şekilde devam ediyor.
Peki mevcut fire tarifesi nasıl uygulanıyor? Kısaca açıklayalım.
Lisanlı depolarda hububat, bakliyat ve yağlı tohumlar için TMO’ya ait ürünler 3 yıl, TMO dışındaki mudilere ait ürünler en fazla 18 ay depolanabiliyor. Buna rağmen mevcut fire tarifesi ise en fazla bir yıl için binde üç buçuk olarak tüm hububat, baklagiller ve yağlı tohumlar için aynı oranda uygulanıyor.
Burada dikkat edilmesi gereken firenin ürünün depoda kaldığı her bir gün için günlük 0,000009589041 fire katsayısı ile çarpılarak uygulanmasıdır. Yani ürün depoda bir ay kalırsa, fire miktarı günlük fire katsayısının 30 günle çarpılmasıyla, 3 yıl kalırsa bu sefer fire miktarı günlük fire katsayısının 365 günle çarpılmasıyla bulunur. Ürün depoda 18 ay kalsa da, 3 yıl kalsa da bir yılı geçmemek üzere depolandığı gün sayısı için fire miktarı hesaplanır. Hesaplanan tutar her elektronik ürünün satışında mudiden tahsil edilir ve lisanslı depo hesabına yatırılır.
Şimdi isterseniz sorumuza dönelim, biraz teknik bilgi ve uygulamaya değindikten sonra bir kez daha soralım.
Lisansı depo yönetmeliğinde de ifade edildiği üzere nitelik, çeşit, tür, depolama süresi ve koşulları ile iklim veya bölgesel ya da diğer bazı etkenlere göre üründe doğası gereği değişen oranda fire oluşabiliyor.
Depolarda stoklanan üründe rutubet kaybı, solunum sonucu oluşan kuru madde kaybı, depo zararlılarının neden olduğu kayıplar; tozuma, dökülme, saçılma gibi maniplasyona bağlı kayıplar, tartı toleransı gibi sebeplerle; ürün cinsine, depo tipine, deponun bulunduğu bölgeye, iklime, depolama süresini bağlı olarak fire oluşması kaçınılmazdır ve bilimsel bir gerçektir.
Peki ne kadar fire oluşur?
Rutubet kaybına bağlı fire kaybı formüle edilmiş olup, her %1 rutubet kaybında ürün miktarında yaklaşık %1 fire oluşmaktadır. Yukarıda belirttiğimiz diğer etkenlerin azımsanmayacak miktarda fireye sebep olduğu bilinse de biz sadece rutubet kaybı kaynaklı fireye göre ilgili kurumların verilerini kullanarak değerlendirelim.
Ticaret Bakanlığı web sayfasında yer alan “Lisanslı Depo İşletmelerinde Mısır Kurutma Hizmet Bedeline İlişkin Usul ve Esaslar”da %14,5 üzeri rutubet içeren mısır ürününün kurutma işlemine tabi tutulması gerektiği, kurutma esnasında rutubetin %1 düşürülmesinde ortalama %1 civarı ürün miktarından fire kesintisi yapılacağı ifade ediliyor.
Buradan hareketle pekala şunu diyebiliriz. Lisanslı depoya %14,5 rutubetli giren ürün, kalitenin korunması için yapılan havalandırma ve diğer işlemler sonucu %13,5 rutubete düştüğünde %1 fire, %12,5 rutubete düştüğünde %2 fireye neden olabilir. Tekrar etmekte fayda var yukarıda saydığım diğer etkenler hariç sadece rutubet esaslı fire miktarından bahsediyorum.
Başka bir örnekle devam edelim.
Ticaret Bakanlığı web sayfasında yer alan Çeltik Kalite Kriterleri’nde maksimum %15 rutubetli çeltikler lisanslı depoya alınabilmektedir. TMO web sayfasında yer alan “2024 Yılı Çeltik Alım Baremi” nde de aynı şekilde en fazla %15’e kadar rutubetli çeltikler satın alınmaktır.
Ancak önemli bir farkla, TMO çiftçilerden çeltik satın alırken söz konusu bareme göre %13 rutubetin üzerinde %15’e kadar %2 fiyat kesintisi yapmaktadır. Haklıdır, çünkü çeltik depolama şartlarında %13 rutubetlere düşmektedir. Lisanslı depolar ise %15 rutubetli teslim aldığı ve 3 yıla kadar depoladığı çeltiği ancak binde üç buçuk fire düşerek geri teslim etmek zorundadır. Bu durumda mevcut binde üç buçuk fire oranıyla lisanslı depoların çeltik depolamaları halinde çeltik fiyatları göz önünde bulundurulduğunda minimum oluşacak %2 fire tutarı giderlerinde önemli yer tutuyordur, tutacaktır.
Buğday ve arpada da aşağı yukarı aynı durum söz konusu. Bu ürünler en fazla %14 rutubetle lisanslı depoya teslim edilebilmekte, hasat döneminde bölgelere göre değişmekle birlikte bu rutubete yakın değerde ve yüksek ısıda depolanmaktadır. Ürün kalitesinin korunması için sıcaklığının düşürülmesine yönelik yapılan havalandırma sonucu rutubet kaybı oluşmaktadır.
Yukarıda belirttiğim uygulamalar her %1 rutubet kaybının, depolama süresince ürün miktarda da %1 civarında fireye neden olabileceğini açıkça gösteriyor.
Şimdi soruyu tekrar soralım. Lisanslı depolarda hububat, bakliyat ve yağlı tohumlarda en fazla bir yıl için uygulanan binde üç buçuk fire tarifesi yeterli mi?
Taraflar ne der, bilmiyorum. Ama bence yukarıda belirttiğim uygulamalar göz önünde bulundurulduğunda mevcut fire tarifesi yeterli değil.
Evet lisanslı depo işletmeleri ürün kalitesinin korunması ve düşük miktarda fire oluşması için gerekli tedbirleri almalı. Ancak depoları tam olarak tasfiye eden lisanslı depo işletmeleri, tüm tedbirler alınsa bile mevcut fire tarifesinin oluşan fire miktarını karşılamadığını söylüyor.
Sonuçta; lisanslı depo işletmelerinin faaliyetlerini sürdürebilmesi için mudi mağduriyeti de oluşmadan, mevcut fire tarifesinin ürün cinsine göre, bölge bazında ve depolama süresince uygulanacak şekilde güncellenmesi gerekiyor.
Kalın sağlıcakla…
18.11.2025/Ankara
Hikmet ÖZKAN
hikmet@tokay.com.tr