5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu, 2005 yılında yayımlanarak lisanslı depoculuk sisteminin önü açıldı. Sistem; çiftçilerimizin ürünlerini hasat dönemindeki yoğun arza bağlı fiyatların düştüğü zamanda satmak yerine lisanslı depolara teslim etmelerine, hasat sonrasında fiyatların arttığı dönemlerde daha yüksek fiyatlardan satmalarına imkân sağlamak, tarım ürünleri ticaretini kolaylaştırarak serbest piyasanın işlerliğini artırmak, kamu müdahalesini ve buna bağlı finansman yükünü azaltmak gibi güzel amaçlarla hayata geçirildi.
Bu amaçlar doğrultusunda, devletimizin ciddi destekleriyle ülkemizdeki lisanslı depo kapasitesi bugün itibarıyla 15,2 milyon tona ulaştı.
Mevzuatı, borsa, bilgi işlem altyapısı, teknolojisi, denetim mekanizması gibi hususlar göz önünde bulundurulduğunda, ülkemizde uygulanan lisanslı depoculuk sistemi, dünyada uygulanan en güzel ve kapsamlı sistem. Sistemin bugünlere gelmesi için üstün çaba sarf edenler büyük bir teşekkürü hak ediyorlar.
Ancak artık sistemin ulaştığı kapasite ve teknik gelişmişlik kadar, kuruluş amaçlarına ne ölçüde hizmet ettiğini de değerlendirmemiz gerekiyor.
Çiftçiler sistemi yeterince kullanıyor ve bu sayede daha fazla gelir sağlıyor mu? Serbest piyasanın işlerliği, derinliği arttı mı? Kamu müdahalesi ve finansman maliyeti azaldı mı? Asıl üzerinde durulması gereken sorular bunlar bence.
Ülkemizde çiftçilerimizin büyük bölümünün hasada borçlu girmeleri nedeniyle ürünlerini bir an önce satma eğilimleri var. Lisanslı depolar yokken de bu böyleydi. Ne yazık ki 15 milyon ton lisanslı depo kapasitemiz olmasına rağmen durum yine aynı.
Çünkü çiftçilerin hasat döneminde ürünlerini lisanslı depolara teslim etmelerini ve bekletmelerini sağlayacak etkin politikalar geliştiremedik.
Devlet, ürününü lisanslı depolara teslim eden ve buradan satan çiftçilere stopaj muafiyeti, sıfır faizli kredi, depo kira desteği gibi imkânlar sağlıyor. Ancak tüm bu desteklere rağmen çiftçiler, ürünlerini lisanslı depolarda bekletmek yerine hasat döneminde TMO’ya veya piyasaya hemen satıyorlar.
Sanayici ve tüccarlar da finansman ve stoklama maliyetlerinin yüksekliği nedeniyle zorunlu ihtiyaçları dışında ürün alımına pek girmiyorlar. Ürünlerini lisanslı depolardan almak yerine serbest piyasadan uygun fiyatlarla ya da hasat sonrasında TMO’dan tedarik etme yoluna gidiyorlar.
Bu durumda, sistemin iki ana aktörü olan çiftçiler ile tüccar/sanayiciler, lisanslı depoları amaçlandığı gibi kullanmıyorlar.
Sonuçta yeterli piyasa oluşmuyor ve zorunlu olarak TMO çiftçileri koruma amaçlı müdahale ediyor, alım fiyatlarını açıklayarak hem lisanslı depolarda hem de kendi depolarında alım yapıyor.
Bu kapsamda TMO Genel Müdürü Sayın Ahmet Güldal’ın TBMM KİT Komisyonunda verdiği bilgiye göre bu yıl TMO, lisanslı depolarda 7 milyon ton, kendi depolarında da 5,5 milyon ton olmak üzere toplam 12,5 milyon ton ve yaklaşık 196 milyar TL tutarında hububat alımı yaptı. Geçen yıldan devreden stokları da göz önünde bulundurduğumuzda, lisanslı depo kapasitesinin büyük bölümünü TMO’nun kullandığını söyleyebiliriz.
Bu durum lisanslı depo işletmelerinin geliri açısından iyi gözüküyor. Ancak müdahale kurumunun bu yıl mısırda olduğu gibi piyasa şartlarında ürün almadığı yıllarda lisanslı depoların durumu ne olacak. Nitekim mısırda TMO’ya güvenen lisanslı depolar boş kaldı. Önümüzdeki yıllarda buğday ve arpada da ayın durum yaşanabilir.
Sistemin amaçlarından birinin de kamu müdahalesini, dolayısıyla finansman maliyetini azaltmak olduğunu belirtmiştik.
Ancak tam tersine, lisanslı depo kapasitesinin artmasıyla birlikte TMO alımlarının da arttığını ve stokların tarihî seviyelere ulaştığını görüyoruz. Neden?
Çünkü yıllardır lisanslı depoculuğu kapasite ve teknik açıdan geliştirmeye çalıştık. Şimdi de sistemi güvenlik odaklı sürdürmeye çalışırken, “Çiftçilerimiz ürünlerini neden lisanslı depolarda bekletmek yerine hemen TMO’ya satmak için teslim ediyorlar?” sorusuna cevap bulamadık ve piyasa oluşumun sağlayacak etkin politikalar geliştiremedik.
Müdahale kurumu olarak TMO’nun piyasa durumuna göre taban (!) fiyatlarını açıklayarak gerek lisanslı depolarda gerekse kendi depolarında alım yapması normal bir durum ve gerekli. Lisanslı depo kapasitesinin büyük bölümünün TMO tarafından kullanılması da mevcut sistem içerisinde kaçınılmaz bir sonuç.
Biliyorsunuz, 2026 yılı hasat döneminde TMO, harika bir zamanlamayla 3 Haziran tarihinde hububat alım politika ve fiyatlarını; 2. Sınıf için buğdayda 16.500 TL/ton, arpada ise 12.750 TL/ton olarak açıkladı.
Ben de bunun üzerine 8 Haziran tarihinde “TMO Hububat Alım Fiyatları Taban mı, Müdahale mi, Tavan Fiyat mı?” diye sorduğum bir yazı kaleme almış, arzı öteleyici tedbirler alınmazsa piyasa fiyatlarının düşeceğine, TMO fiyatlarının taban yerine tavan fiyat konumunda kalacağına, TMO’nun yüksek miktarda alım yapabileceğine dikkat çekmiştim.
Nitekim öyle oldu. Çiftçilerin önemli bir kısmı ürünlerini TMO’ya ya da daha düşük fiyatlarla piyasaya sattılar. Sonradan Karadeniz’deki savaşa bağlı olarak Rusya ve Ukrayna’dan hububat ihracatının durma noktasına gelmesiyle fiyatlar biraz toparlandı. Ancak çiftçilerin çoğunluğu ürünlerini daha önce sattıklarından bu artıştan yararlanamadılar.
Şimdi beraber düşünelim ve soralım.
Hasatla birlikte arzı öteleyici ve çiftçilerin ürünlerini bekletmelerine imkan sağlayacak daha etkin tedbirler alınsaydı, çiftçiler de ürünlerini bugün satsalardı daha fazla kazanmazlar mıydı? Hesap ortada.
Bana göre, lisanslı depoculuk sistemi ve mevcut kapasitenin sunduğu imkanlar değerlendirilerek çiftçileri fiyat düşüşlerinden koruyacak ve piyasa oluşumunu sağlayacak politikalar geliştirilebilir ve uygulanabilir.
Nasıl mı?
Çiftçilerimiz ile tüccar/sanayicilerimizin lisanslı depoculuk sisteminin ana aktörleri hâline getirilmesine, kamunun piyasa belirleyici değil, piyasa düzenleyici konumunda kalmasına ve piyasaya işlerlik kazandırılmasına bağlı.
Evet, lisanslı depoculuk sistemini geliştirdik. Mudileri korumaya yönelik güvenlik tedbirler alındı, alınıyor. Sistemi dünyada örnek gösterilebilecek bir seviyeye getirdik.
Ancak artık ortak akılla şu soruların sorulması ve cevaplarının aranması gerektiğini düşünüyorum:
Bunca desteğe rağmen çiftçiler sistemi neden yeterince kullanmıyor? Mevcut kapasite ve borsa alt yapısına rağmen hububat piyasası neden yeterince derinlik kazanmıyor? Kamu, neden bu kadar finansman yüküne katlanmak zorunda kalıyor? Kamunun ana müşteri olduğu pozisyonda lisanslı depoculuk işletmeciliği sürdürülebilir mi?
Sizce bu sorulara cevap bulmadan sistemin sürdürülebilirliğini ve kuruluş amaçlarına tam anlamıyla ulaşmasını sağlayabilir miyiz?
İnşallah…
Kalın sağlıcakla.
27.10.2026/Ankara
Hikmet ÖZKAN
hikmet@tokay.com.tr